Historia

Najstarsze odkrycia pochodzą tu z czasu neolitu. W roku 1928 odnaleziono toporek kamienny, który do 1945 roku przechowywany był w Muzeum Miejskim w Bolesławcu. Podobnie jak okoliczne miejscowości wieś związana z osadnictwem słowiańskim. Odkryto tutaj (również w 1928 roku) podczas prac archeologicznych cmentarzysko ciałopalne kultury łużyckiej oraz wazy z nacięciami.

Wieś pierwszy raz wspomniana w 1305 roku, w „Liber Fundationis Episcopatus Wratislaviensis": „Item Crusin sunt Xmami. " (Podobnie w Kruszynie jest X łanów). Właścicielem tutejszych dóbr był wtedy Otto von Sedlitz (1289-97).

Wymieniony jako Gross Krauschen, Grozen Grouschin w 1390 roku i Gross Krauschen 1576 r.

W 1489 roku wspomniany jest sołtys Mateusz Hertwig z Kruszyna. W 1452 roku, czyli ponad 30 lat wcześniej, sołtysem był Franciszek Hertwig, prawdopodobnie pochodzący z tej samej rodziny.

W roku 1546 wymienieni są bracia Fryderyk i Piotr Faust z Kruszyna.

W 1763 roku pożar niszczy 24 budynki. W tym samym roku ogień strawił jeszcze dwie zagrody Gotfryda Gottwalda i Jana Kaspara Stiuschky'ego.

19. IV 1860 roku w wieku 93 lat zmarł tu hrabia von Schönberg.Po 1945 roku z uwagi na postawę władz komunistycznych nauka religii odbywała się w jednym z domów prywatnych.

Zabytki, które warte zobaczyć.

Wokół placu centralnego budynki z końca XVIII wieku o da­wnych numerach 21, 25, 39, 46 przebudowane w XIX i XX w. Posiadający cechy prowincjonalnego baroku. ^Budynek przy ul. Morwowej 1 ma barokowy portal z wykutą datą „1766", zaś nad nim herb (patrz obok). Na zapleczu pozostałości po dawnym ogrodzie, w którym przy murze stoi cokół po pomniku, a na nim z czterech stron napisy: „I -19. 6. 1939; II -19 Juni 1849 L v. B.; III - 19. 6. 1915^x". Ostatni napis zakończony dwoma skrzyżo­wanymi mieczami, co sugeruje, że może być to data śmierci jakie­goś żołnierza poległego w I wojnie światowej. Kilka metrów dalej, również przy murze, zapewne niewielka kapliczka zbudowana ze stojącej na kamiennym cokole jońskiej kolumny, na szczycie której we wnęce znajdowała się prawdopodobnie jakaś figurka. Samo wnętrze gmachu posiadało w porównaniu z innymi budynkami kruszyńskiego rynku liczne zdobienia. Na parterze można zobaczyć XVIII i XIX wieczne drewniane zdobienia drzwi i portali oraz na piętrze kasetonowy sufit. W tym samym budynku w piwnicy trudne do identyfikacji niemieckie napisy. Stojący obok budynek przy ulicy Lipowej 26 posiada zdobiony portal z bogatą tablicą herbową, opatrzoną niegdyś z pewnością jakiś herbem lub napisemU

W centrum Kruszyna park utworzony na miej scu dawnego cmentarza, po którym pozostały w niektórych miejscach poprzewracane nagrobki. Przy szlaku w centralnym punkcie parku głaz z częściowo czytelnym napisem: „W. I. 22 Marz 1797 - 1897..." .

W południowo-wschodnim narożniku cmentarza znajdowały się trzy groby pamiątkowe z 1813 roku, w tym dwa rosyjskich oficerów (m. in. porucznika Henirmana z Krymskiego regimentu) i Augusta Claudera (naczelnika Gminy Braci Morawskich z Godnowa), poległych w bitwie pod Kaczawą.

Przy polnej drodze w kierunku Świeborowic, nieopodal strumienia masowy grób żołnierzy rosyjskich poległych w bitwie pod Kruszynem 21 sierpnia 1813 roku, na którym postawiono, dzisiaj częściowo zniszczony, kamienny pomnik. Na cokole z czterech stron napisy trudne do odczytania: „Du Herr, giebelt den Königen Sieg und erló...". Na szczycie ustawiona była waza i napis: „Dem Andenken der im Gefecht am 21. August 1813 hier in der Gegend gefallenen russischen Krieger gewidmet, von denen ein Teil hier ruht". Przy pomniku granitowa tablica z polsko-rosyjskim napisem złotymi literami: „Ku pamięci żołnierzy rosyjskich poległych w walce i spoczywających w tym miejscu. Salut zmarłym, którzy życiem swym przynieśli Niemcom wolność. Boże Błogosław ich prochom i ty przechodniu życz im odpoczynku 21. VIII 1813". Niemcy zwali ten monument „Graue Frau" lub „Die weisse Frau".

Przechodząc przez strumień idziemy w kierunku dawnych stawów. Po kilkuset metrach skręcamy w prawo i przy starych drzewach, na brzegiem wyschniętych już dzisiaj zbiorników wodnych zobaczymy pomnik poświęcony żołnierzom poległym w czasie I wojny światowej. Na dużym głazie wykuty niemiecki napis: „Unsern Helden 1914-19'18" (Naszym bohaterom 1914-1918). W pobliżu niego w krzakach niewielkich rozmiarów kamień z wyżłobionymi datami: „1864, 66,70-71". Na polach koło Kruszyna można spotkać pozostałości po walkach w postaci odłamków szrapneli i pocisków.

Na inne pomniki natkniemy się ok. 500 metrów na północ od dworu w Kruszynie, w miejscu zwanym niegdyś „Eichenwaldchen"- Dębowy Lasek. Znajduje się tam miejsce pogrzebania właściciela i dziedzica Kruszyna księcia Reuss, z pomnikiem w kształcie krzyża wykutego w czerwonym piaskowcu o wysokości 3 metrów oraz tekstem umieszczonym na pięknym granitowym głazie o wymiarach 1,2 m szerokości x 1 m wysokości, ustawionym tuż obok:

Warto wspomnieć, że sam krzyż miał napis, który uległ zniszczeniu na skutek erozji oraz widocznych śladów ostrzelania. Są dostrzegalne skutki uderzenia dwóch kul.

Tuż obok znajduje się odłamek wykonany z tego samego rodzaju kamienia, a pochodzący z jakiegoś pomnika. Wydaje się, że nie pasuje on jednak do pobliskiego monumentu. Na nim zachowany początek zdania: „ICH HATTE ES....".

Nieopodal krzyża leży część pomnika poświęconego bohaterom poległym w wojnie francusko-pruskiej, a pochodzącym z Kruszyna, wykonana z szarego granitu w kształcie sześciościanu z napisami na czterech bokach.Wszystkie wymienione powyżej nagrobki znajdują się w niewielkim lasku na północ od wsi, który niegdyś był założeniem parkowym służącym jako nekropolia. W środku można odnaleźć płytę z piaskowca udekorowaną herbem (vide poniżej). Jeden z badaczy doszukał się w pobliskich wałach grodziska po dawnym grodzie Kruszą.

Przy drodze z Bolesławca do Wrocławia, kilkaset metrów w kierunku Świeborowic, kolejna pamiątka z wojen napoleońskich. W roku 1813, po porażce w walce przy bolesławieckiej Górnej Bramie, oddziały rosyjskie wycofały się do pobliskiego folwarku „Próg" i ostrzeliwały Francuzów, którzy ustawili swoje trzy baterie przy dzisiejszym bolesławieckim I LO. O godz. 14 Francuzi rozpoczęli szturm na „Próg" zakończony ucieczką Rosjan w kierunku Kruszyna. Właśnie wtedy rosyjski huzar Nataloszka własną piersią zasłonił przed francuską kulą pułkownika von Reutern. Z wdzięczności postawił on bohaterskiemu żołnierzowi pomnik, o który dbał również jego syn. Napisy na pomniku głoszą: „Dem tapferen russischen Husaren Natalotschka von seinem Obristen C. von Reutern, den 21. Viii 1813" {Bohaterskiemu rosyjskiemu huzarowiNataloszce odpułkownika von Reutern, dnia 21 sierpnia 1813 roku) oraz z drugiej strony: „Renovatum Jahre 1879 durch den Sohn Michael von Reutern, Kaiserlich Russischen Wirklichen Geheimen Rath"; „Renovatum 1972". (Renowacja roku 1879przez syna Michała von Reutern carskiego rosyjskiego Rzeczywistego Tajnego Radcę; Renowacja w roku 1972)

Warto dodać, że tenże Christoph von Reutern walczył w czasie swojej wojskowej kariery we Włoszech, Francji, pod Austerlitz, pod Kaczawą oraz pod Lipskiem, a także później w wojnach przeciwko Turcji, Bułgarii i Polsce.

Około 100 metrów w kierunku Bolesławca, tuż przy drodze pomnik poświęcony żołnierzom II Armii Ludowego Wojska Polskiego z tekstem: „Szlak II Armii Wojska Polskiego. Sztab 8 Dywizji Piechoty z częścią oddziałów w marszu nad Nysę Łużycką odpoczywał w miej­scowości Kruszyn. 8. 04. 1945".

Najbardziej na północ wysuniętą częścią Kruszyna były zabudowania związane ze znajdującym się tu XVIII-wiecznym dworem i folwarkiem (6). Stary pałac służy obecnie jako budynek mieszkalny i jest zasiedlony przez kilkanaście rodzin. Co prawda, nie został on zniszczony jak wiele innych dworów (np. w Kruszynku), ale jego stan jest opłakany. Budowla straciła na swoim oryginalnym wyglądzie, zwłaszcza wewnątrz. Nic już prawie nie zostało z pięknie zdobionej klatki schodowej, salonu i innych pomieszczeń. Przy wejściu barokowy zdobiony portal z wykutą w zworniku datą „1779", zaś przed nim dwie dużych rozmiarów tablice herbowe należące do dawnych właścicieli. Po prawej stronie wykuta data 1854, co pozwala na identyfikację właściciela herbu - Fryderyka Magnusa hrabiego von Schlieffen. Na zapleczu pałacu zabytkowy park z czasów budowy dworu z wieloma unikatowymi przykładami flory. Tutaj (jak i w innych częściach Kruszyna) napotkamy drzewa pomnikowe o nazwach: „Serdecznik" , „Oleńka", „Bogda", „Wioletta", „Andrzej", „Dariusz", „Trzygłów", mające obwody od 4,40 do 4,80 m.

W parku naprzeciw dawnego domu nr 89 zobaczymy pochodzącą z zachodnich terenów Ameryki Północnej 70 - letnią jedlicę Douglasa (Pseudotsuga Taxifolia Britl.) o nazwie „Żywiczna".

Przy stawach rybnych skupisko głazów narzutowych o obwodach sięgających 4,90 - 5,50 m.

Na dawnym terenie zwanym od szlachtowania bydła i trzody - Schlachtengrund znajdował się średniowieczny kamienny krzyż pokutny, postawiony wedle zwyczaju przez przestępcę na miejscu zbrodni. Na jego licu wykuto również narzędzie zbrodni, którym w tym przypadku był miecz. Krzyż został jednak z tego miejsca przeniesiony i obecnie jest eksponowany w lapidarium na zapleczu Muzeum Ceramiki w Bolesławcu.

W centrum wsi pozostałość budynków dawnej, XIX-wiecznej fabryki konserw i kiełbasy.

Kruszyn

Kruszyn - niemiecka nazwa wsi - Gross Krauschen

Ludność

W 1885 roku zamieszkiwało Kruszyn 496 osób, z których to 9 było zagrodnikami i 37 chałupnikami. W 1925 roku wieś liczyła 550 mieszkańców, a 560 w 1939 roku, kiedy to zasiedlali oni 171 gospodarstw domowych. Ciekawa była ich przynależność zawodowa. Aż 272 osoby pracowały w przemyśle i rzemiośle, 61 w handlu i jedynie 114 utrzymywało się z pracy na roli.

Nazwa wsi.

Nazwa wsi jest pochodzenia słowiańskiego sięgającego jeszcze przed XIII wiek. Słowo Kruszą będące najpewniej pierwszą nazwą wsi oznaczało gruszę - tj drzewo owocowe, które musiało w tym rejonie rosnąć w dużej ilości. Podobieństwo jest widoczne w zachowanych źródłowo nazwach wsi z XIV i XVI wieku kiedy pisano o Kruszynie jako o Grozen Grouschin (1390) i Gross Krauschen (1576). Nie można atoli wiązać Kruszyna z analogicznymi fonetycznie słowami kruchy, kruszywo czy też kruszyna. Niemcy pisali o niej jako o Birndorf - Gruszanej Wsi, co miało oddawać sens słowiańskiej nazwy. W przeciwieństwie do Kruszynka, Kruszyn określany był jako Gross Krauschen i, co ciekawe, identyczna transkrypcja jak na początku XX wieku pojawia się w roku 1576. Przymiotnik Gross - Wielki odnosi sienie tylko do rozmiarów osady, ale także do jej wieku. Wielki Kruszyn jest starszy od Małego Kruszyna. Niemcy w gwarze mówili na wieś Krausche, natomiast w 1945 roku nadano jej nazwę będącą żywym tłumaczeniem formy przedwojennej tj. Wielki Kruszyn. Zmieniono ją później na Kruszyn.

Całkiem możliwe jest pochodzenie nazwy wsi od wspomnianego słowa Kruszą oznaczającego w starosłowiańskim bogactwo, dostatek. Tak na przykład uformowała się nazwa ''Juszwicy. Być może Niemcy źle odszyfrowali słowiańską etymologię. Należy dodać, że kazano również nazwę wsi ze słowem krasny tj. piękny. Trudno j ednakże doszukać się w tym Porównaniu bliższych analogii.

Szlaki turystyczne.

- czerwony. Szlak 2 Armii LWP. Biegnie drogą Bolesławiec-Wrocław.